Nuray ALİYEVA: Kanla Yazılan Özgürlük Tarihi: 20 Ocak

Tarihin birçok sınavına cesaretle göğüs geren Azerbaycan’ın millî bağımsızlık mücadelesinde özel bir yere sahip olan 20 Ocak Faciası’nın üzerinden 36 yıl geçmiştir. Ancak geçen zaman bu vandalizmi halkın hafızasından silmek bir yana, aksine, etkisinin yıllar geçtikçe daha derinden hissedilmesine neden olmuştur.

 

1980’li yılların sonlarında Azerbaycan’da sosyo-politik durum giderek karmaşıklaşmaya başlamıştı. Sovyetler Birliği’nin derin bir kriz içinde bulunması, merkezî yönetimin cumhuriyetler üzerindeki denetiminin zayıflaması, uzun yıllar bastırılmış olan millî özgürlük ve adalet taleplerinin gün yüzüne çıkmasına yol açıyordu. Azerbaycan toplumunda millî bilinç güçleniyor, özgürlük ve bağımsızlık fikirleri geniş halk kitleleri arasında yayılmaya başlıyordu.

 

Ermenistan’ın asılsız toprak iddiaları ve Dağlık Karabağ ihtilafının alevlenmesi durumu daha da ağırlaştırıyordu. Merkezî hükümetin bu iddialara açık ya da örtülü destek vermesi halkın haklı tepkisini artırıyor, Azerbaycan toplumunda derin bir öfke doğuruyordu. Artık halk özgürlük ve bağımsızlık talepleriyle mitingler düzenliyordu. Bu protestolar barışçıl nitelik taşımasına rağmen merkez tarafından öfkeyle karşılandı ve halkı susturma yoluna gidildi. Bu dönemde Azerbaycan’da zayıf yönetim, iktidardaki kaos, ülkede yaşanan gelişmeler üzerindeki kontrolün kaybedilmesi ve toplumun yönetime olan güveninin sarsılması durumu daha da gerginleştiriyordu.

 

Moskova yönetimi Azerbaycan halkının millî uyanışını bir tehdit olarak değerlendirerek, bunu askerî güçle bastırmaya karar verdi. Böylece 1990 yılının Ocak ayında Sovyet ordusunun Bakü’ye sokulması yönünde siyasi bir karar alındı. Bu karar önceden planlanmıştı ve amacı halkın iradesini kırmak, özgürlük hareketini kanla boğmaktı. Böylesine gergin ve çelişkili bir ortamda Azerbaycan tarihinin en trajik, aynı zamanda en onurlu sayfalarından biri olan 20 Ocak Faciası gerçekleştirildi.

 

19 Ocak akşam saatlerinden itibaren Bakü’de durum giderek gerginleşmeye başladı. Saat 19.00 sularında Azerbaycan Televizyonu’nun enerji bloğu patlatıldı ve ülke tamamen bilgi akışından izole edildi. Bu adım, yaklaşan askerî operasyonun planlı bir nitelik taşıdığını açıkça gösteriyordu. Aynı gece saat 23.00’te yaklaşık 26 bin kişilik Sovyet ordusu birkaç yönden Bakü’ye girmiş ve sivillere ateş açmaya başlamıştı. Oysa şehirde olağanüstü hâl 20 Ocak sabahı saat 05.30’da ilan edilmişti. Halk bilgi alma imkânından mahrum bırakıldığı için bunu olaylar yaşandıktan sonra öğrenmişti. Yani olağanüstü hâl, fiilen facia yaşandıktan sonra resmîleştirilmişti.

 

Önce askerî güç kullanılmış, ardından buna hukuki bir kılıf giydirilmeye çalışılmıştı. Bu kanlı olay yalnızca bir facia değil, aynı zamanda millî uyanışın, özgürlük iradesinin ve bağımsızlık mücadelesinin kanla yazılmış bir sayfasıdır.

 

19 Ocak’tan 20 Ocak’a geçen gece Sovyet imparatorluğunun askerî gücü Bakü’ye sokularak sivillere karşı eşi benzeri görülmemiş bir vahşet sergiledi. Amaç ayağa kalkmış halkı korkutmak, özgürlük arzusunu bastırmak olsa da, bu girişim tam tersine direniş ruhunu daha da güçlendirdi. O gece Sovyet imparatorluğu silah gücüyle bir halkın iradesini kırmaya çalışırken, aslında kendi ahlaki çöküşünü tüm dünyaya göstermiş oldu. Bu, merkezî yönetimin millî sorunları barışçıl yollarla çözme konusunda aciz kaldığının açık bir göstergesiydi. 20 Ocak Faciası ile halk hareketini zayıflatmak hedeflense de, bu olay toplumun direniş gücünü daha da pekiştirdi.

 

Sovyet rejiminin gerçek yüzünü tüm dünyaya gösteren 20 Ocak gecesinde kadın-erkek, genç-yaşlı demeden masum insanlar kurşuna dizildi. Sivillere karşı ağır silahların kullanılması, silahsız ve hiçbir askerî tehdit oluşturmayan halka ateş açılması insanlığa karşı işlenmiş ağır bir suç, uluslararası hukukun ve insan haklarının açık ihlaliydi. İnsanlar balkonlarında, hatta evlerinde bile hedef alındı. “Darbe” kod adlı bu operasyon sırasında 147 Azerbaycan vatandaşı şehit oldu, 744 kişi yaralandı, 841 kişi ise hukuka aykırı şekilde tutuklandı. 20 Ocak şehitleri, bağımsız Azerbaycan’ın ilk şehitleri olarak tarihe geçti. Bugün üç renkli bayrağın özgürce dalgalanması ve Azerbaycan’ın egemen bir devlet olarak dünyada tanınması, onların bıraktığı manevi miras sayesinde mümkün olmuştur. 21 Ocak’ta şehitlerin defni sırasında milyonlarca insanın sokaklara dökülmesi, yasaklara rağmen sesini yükseltmesi, halkın artık korkmadığını ve özgürlük yolundan dönmeyeceğini göstermiştir. Bir milyondan fazla insanın katıldığı bu yürüyüş, yalnızca bir matem değil, aynı zamanda sessiz ama kararlı bir siyasi protestoydu. Bu facia, Azerbaycan’ın bağımsızlık yolunda geri dönüşü olmayan bir aşama olmuştur.

 

Dönemin belgelerinde yer alan bilgiler facianın tüm dehşetini gözler önüne sermektedir. Olayla ilgili Ruslar tarafından hazırlanan raporlarda insanların çok yakın mesafeden ve büyük bir vahşetle vurulduğu belirtilmektedir. Örneğin R. Rüstemova’ya 23, Y. Meyeroviç’e 21, D. Hanmehmedova’ya ise 10’dan fazla kurşun isabet etmişti. Hastaneler ve ambulanslar ateş altına alınmış, doktorlar öldürülmüştü. İçinde yolcuların, çocukların da bulunduğu 39 numaralı “İkarus” marka otobüs kurşunlanmış, insanlar süngü ve bıçaklarla katledilmişti.

 

Bu olay, halkın millî onurunun sınandığı bir andı ve verilen büyük kayıplara rağmen halk bu sınavdan alnının akıyla çıkmayı başardı. Bu nedenle 20 Ocak, millî birlik ve

 

dayanışmanın sembolüne dönüştü. Dönemin iktidarı yaşananlara siyasi bir değerlendirme yapacak güçte değildi. Ancak o sırada Moskova’da bulunan Ulu Önder Haydar Aliyev, facianın hemen ardından olaya ilk siyasi ve hukuki değerlendirmeyi yapan isim oldu. O, ertesi gün Azerbaycan’ın Moskova’daki Daimi Temsilciliği’ne gelerek işlenen bu suçu açıkça kınadı ve sorumluların cezalandırılmasını talep etti. Oysa Bakü’de insanlar henüz ne yaşandığını ve olayların boyutunu kavramaya çalışıyordu. Böylece millî lider halkla dayanışma örneği sergiledi. Onun ilkeli duruşu, ilerleyen yıllarda bu olaya devlet düzeyinde doğru bir değerlendirme yapılmasının temelini oluşturdu. 1994 yılında Azerbaycan Cumhuriyeti Millî Meclisi bu olayı insanlığa karşı işlenmiş bir suç olarak tanıdı. Bu karar, tarihî adaletin sağlanması açısından büyük önem taşımaktadır.

 

20 Ocak Faciası’nın tarihsel hafızada yer etmesi son derece önemlidir. Bu nedenle Azerbaycan’ın özgürlüğü uğruna canını feda eden şehitlerin hatırasını yaşatmak amacıyla bu gün Ulusal Yas Günü ilan edilmiş, “20 Ocak Şehidi” fahri unvanı ihdas edilmiştir. Bugün Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in liderliğinde 20 Ocak şehitlerinin aziz hatırası daima yüceltilmekte, ailelerine devlet tarafından özel ilgi gösterilmektedir. Her yıl 20 Ocak’ta binlerce insanın Şehitler Hiyabanı’nı ziyaret etmesi, onların hatırasının yalnızca resmî törenlerde değil, halkın vicdanında ve hafızasında yaşatıldığını göstermektedir. Bugün bağımsız, egemen ve muzaffer Azerbaycan devleti, 20 Ocak şehitlerinin emanet ettiği kutsal değerler üzerine yükselmektedir.

 

Nuray ALİYEVA

Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti Ali Meclisi Milletvekili

Haber: Murat Akkuş

11:50

Haber tarihi: 20 / 01 / 2026
Haber Okunma: 471
Haber Yorumları: 0

Henüz yorum bulunmamaktadır. İlk yorumu siz yapabilirsiniz.

Ad, Soyad	*
E-Mail
	Kalan karekter sayısı:
Yorum	*
	Güvenlik kodunu giriniz: *
	(* Doldurulması zorunlu alanlar)